Denominazione di Origine Controllata e Garantita (DOCG)

W roku 1980 władze Włoch wprowadziły system apelacji o stopień wyższej od win DOC. Nadano jej nazwę Denominazione di Origine Controllata e Garantita (DOCG) i na początku prawa do niej przyznano pięciu winom: Brunello di Montalcino, Vino Nobile di Montepulciano i Chianti, pochodzącym z Toskanii, oraz Barolo i Barbaresco, wytwarzanym w Piemoncie. Cała piątka cieszyła się już wówczas uznaniem międzynarodowym i wszystkie, prócz jednego – Brunello (wytwarzanego od połowy XIX wieku), mogły poszczycić się wielowiekową tradycją produkcji, w tej lub innej formie (Podobno na przykład Barolo przez pewien czas produkowane było jako wino półsłodkie, a Chianti jako białe). Z tego też powodu przyznanie akurat tym pięciu zaszczytnego miejsca na samym wierzchołku piramidy włoskich win było oczywiste i uzasadnione. Obecnie prawo do posługiwania się apelacją DOCG posiadają 24 wina.

Pięć pierwszych win bazuje głównie na dwóch odmianach winorośli, Nebbiolo w przypadku Barolo i Barbaresco oraz Sangiovese w pozostałych trzech. Szczepy te pochodzą autochtonicznie z obszaru Włoch i stosowane są też do produkcji większości pozostałych 19 win, które dopisano do listy DOCG w ciągu kolejnych 20 lat. Natomiast te odmiany „międzynarodowe”, które także wykorzystywane są do produkcji niektórych win DOCG, uprawiane są we Włoszech już od co najmniej stu lat, a więc można je uznać za w pełni zaaklimatyzowane.

Wino DOCG musi spełniać normy ostrzejsze niż wymagania określone dla win DOC. Jedną z podstawowych różnic jest niższy limit wydajności z hektara, ustalony w przepisach. Ograniczenie plonów prawdopodobnie w większym stopniu przyczyniło się do podniesienia jakości wina niż jakiekolwiek inne zapisy w regulaminie produkcji. Przepisy nakładają też obowiązek prowadzenia poszerzonej analizy chemicznej wszystkich win oznaczanych jako DOCG. W akredytowanych przez władze państwowe laboratoriach prowadzone są też badania składu fizycznego win. Po przeprowadzeniu niezbędnych testów laboratoryjnych i stwierdzeniu zgodności parametrów wina z wymogami, do pracy przystępują specjalne komisje, w skład których wchodzą doświadczeni kiperzy. Mogą oni odrzucić wino, które nie spełnia określonych norm organoleptycznych albo zalecić producentom podjęcie konkretnych działań, które zaradzą problemowi, a dopiero później podjąć decyzję o dopuszczeniu bądź niedopuszczeniu wina do stosowania apelacji. Po otrzymaniu prawidłowych wyników badań chemicznych oraz pozytywnej opinii kiperów konsorcjum producenckie lub rzadziej inny urzędowy organ wydaje banderole, czyli niewielkie różowe opaski, którymi okleja się korki butelek. Liczba banderol wydawanych poszczególnym producentom jest ściśle kontrolowana, co zapewnia gwarancję oznaczenia apelacją DOCG jedynie takiej ilości butelek, jaką dopuszczają przepisy.

Wśród 20 włoskich regionów pierwszeństwo zajmuje obecnie Piemont, gdzie powstaje aż siedem win z apelacją DOCG. Poza Barolo i Barbaresco, produkowane są tu Gattinara i Ghemme, czerwone wina wytrawne z odmiany Nebbiolo, zwanej też w północnym Piemoncie Spanna. Oprócz nich prawo do apelacji DOCG mają dwa wina białe, półsłodkie Asti, obejmujące Asti Spumante oraz Moscato d'Asti, a także wytrawne Gavi lub Cortese di Gavi. Siódme piemonckie wino DOCG to gatunek nietypowy, bo musujące i czerwone Brachetto d'Acqui. Toskania, odwieczna rywalka Piemontu w walce o pozycję lidera włoskiego winiarstwa, zajmuje drugie miejsce, z sześcioma apelacjami DOCG. Chianti dzieli się na dwie apelacje: Chianti Classico, które oznacza najstarszy rejon produkcji, mieszczący się w centralnej części Toskanii oraz Chianti, składające się z siedmiu mniejszych obszarów.  Otaczające strefę Classico obszary to: Colli Aretini, Colli Fiorentini, Colli Senesi, Colline Pisane, Montalbano, Rùfina oraz Montespertoli. Dwa pozostałe wina to Carmignano, wytrawne czerwone, i Vernaccia di San Gimignano, wytrawne białe.

Trzecie miejsce w rankingu producentów win DOCG zajmuje Veneto, czyli Wenecja Euganejska. Wytwarza się tu czerwone wytrawne Bardolino Superiore oraz dwa wina białe, wytrawne Soave Superiore oraz słodkie Recioto di Soave. Lombardia i Umbria mają w swym dorobku po dwie apelacje. Z Lombardii pochodzi Valtellina Superiore, które wytwarzane jest na czterech obszarach: Sassella, Grumello, Inferno i Valgella. Wszystkie te wina produkowane są z odmiany Chiavennasca, czyli lokalnej wersji Nebbiolo. Drugie wino to Franciacorta, wytwarzane w wersji klasycznej oraz dwóch dodatkowych, Satèn i Rosé. Oba umbryjskie DOCG to wytrawne wina czerwone, Torgiano Rosso Riserva oraz Sagrantino di Montefalco. Emilia-Romagna produkuje białe Albana di Romagna w czterech wersjach, w tym passito, a Friuli-Wenecja Julijska posiada apelację Ramandolo, słodkie białe wino uzyskiwane z bardzo ograniczonego geograficznie obszaru. Z Kampanii pochodzi wyśmienite czerwone wytrawne Taurasi, natomiast z Sardynii wytrawne białe Vermentino di Gallura.

Obecnie prawo do posługiwania się apelacjami DOC i DOCG ma ponad 2 tysiące win. Można je dzielić według koloru lub rodzaju (musujące lub niemusujące; wytrawne, półsłodkie lub słodkie; naturalne lub wzmacniane). Można też dokonywać klasyfikacji według odmian winorośli (np. region Trydent ma 26 gatunków wina produkowanych z 20 odmian). Innym kluczem podziału win może być ich wiek (młode wina, trafiające do obrotu w roku winobrania, czyli novello, lub leżakowane, zwane vecchio, stravecchio bądź riserva) albo też konkretny podobszar jak classico lub superiore. Termin superiore albo scelto może odnosić się także do wyższego stężenia alkoholu, dłuższego wymaganego okresu leżakowania lub niższego limitu wydajności z hektara.

Krajowy Komitet ds. Oznaczeń Pochodzenia Win dość niechętnie przyznaje apelacje DOCG. Dwadzieścia cztery wina, którym nadano to prawo w okresie dwudziestu lat, to średnio niewiele ponad jedno rocznie. Świadczy to o wysokim poziomie trudności, jaki wiąże się ze spełnieniem warunków uzyskania tej apelacji. Od producentów wymaga ono intensywnych przygotowań, które pochłaniają czas i znaczące nakłady finansowe. Ostatecznie jednak okazuje się, że w dłuższej perspektywie producenci win mniej znanych, którzy podjęli starania i uzyskali prawo do posługiwania się apelacją DOCG, odnotowują zdecydowany wzrost swoich obrotów zarówno na rynku krajowym, jak i międzynarodowych. Dlatego też lista win DOCG z pewnością będzie się powiększała.