Historia

Współczesne mistrzostwo Włoch w dziedzinie winiarstwa to ledwie początek opowieści o odwiecznych związkach ich mieszkańców z uprawą winorośli. Panujące tu warunki klimatyczne, w postaci wpływu Morza Śródziemnego i górskich prądów powietrznych, owiewających stoki Półwyspu Apenińskiego i włoskich wysp, znakomicie wręcz sprzyjają rozwojowi naturalnej kultury wina. 

Historia włoskiego winiarstwa liczy 4 tys. lat, sięgając czasów, w których prehistoryczne ludy zamieszkujące te tereny odkryły, że sok wyciśnięty z dziko rosnących owoców winorośli, w cudowny wręcz sposób, ulega fermentacji i zamienia się w wino. Starożytni Grecy, podbijając południowe rubieże Włoch, założyli tam kolonię, której dali imię "Oenotria", co znaczy kraina wina. Również Etruskowie oddawali się subtelnej i radosnej sztuce produkcji wina, wykorzystując do tego swe uprawy w środkowych Włoszech, o czym świadczą przedmioty, malowidła i rzeźby odkryte w przestronnych grobowcach.

Także i Rzymianie szerzyli kult Bakchusa we wszystkich zakątkach swego imperium, rozwijając handel winem w basenie Morza Śródziemnego, ale też poza nim. Ich wiedza na temat uprawy winorośli i winiarstwa była tak wyrafinowana, że niektóre technologie udało się odtworzyć dopiero w XVII, a nawet w XVIII wieku, kiedy to Włosi i inni mieszkańcy Europy zaczęli traktować produkcję wina bardziej jako naukę niż jako magię.

Winiarstwo bardzo prężnie rozwinęło się we Włoszech dziewiętnastowiecznych, wraz z doskonaleniem metod winifikacji i starzenia oraz zastosowaniem korka do zamykania butelek i flakonów.  Umożliwiło to sprzedaż i bezpieczną wysyłkę wina na cały świat. Nazwy takie jak Chianti, Barolo i Marsala zyskały wówczas renomę w Europie i poza jej granicami.

Już sto lat temu wiele włoskich win cieszyło się opinią jednych z najlepszych w swoim gatunku, jak na przykład piemonckie i toskańskie wina czerwone ze szczepów Nebbiolo i Sangiovese. Również wina białe, musujące i niemusujące, wytrawne i słodkie, zyskały międzynarodowe uznanie.

Właściciele winnic uzupełniali asortyment lokalnych odmian, sięgając po zagraniczne, jak Cabernet, Merlot i Pinot. Tak wówczas, jak i obecnie, wiadomo było, że urozmaicony klimat Włoch i zróżnicowane rodzaje podłoży umożliwiają uprawę bardzo wielu gatunków winorośli, często o zupełnie odmiennych cechach i stylach. Nic więc dziwnego, że wkrótce konsumenci w Europie, ale też w Ameryce Północnej, zainteresowali się tymi nowymi, atrakcyjnymi propozycjami.

Przypadająca na przełom wieków epidemia filoksery i innych chorób przyniosła jednak spustoszenie winnic w całej Europie. Włoskie winnice, dotąd uprawiające tysiące lokalnych odmian, zmuszone były do ograniczenia ich liczby. Wiele z nich postawiło na te szczepy, które dawały szansę uzyskania najwyższych plonów, czy to spośród odmian krajowych, czy zagranicznych. Wykorzystując długi, słoneczny sezon wegetacyjny, hodowcy zakładali winnice na coraz wyższych terenach, kierując się przekonaniem, że większe zyski osiągną, przedkładając ilość ponad jakość.

W ciężkich czasach obu wojen światowych i recesji Włochy stały się jednym z wiodących producentów wina taniego, często sprzedawanego w pojemnikach o dziwacznych kształtach i nietypowych wielkościach. Choć niektórzy sporo na takich praktykach zarobili, ogólny wizerunek włoskiego wina raczej na nich nie zyskał.

Przez wiele lat producenci, pragnący wykazać się odpowiedzialnością za swoją branżę, podejmowali starania na rzecz ściślejszych regulacji i rozwiązań promujących wyższą jakość. Dopiero jednak lata ’60 XX w., kiedy to ustawowo wprowadzono apelację denominazione d'origine, zapoczątkowały nowy okres ambicji i zaufania, który następnie przerodził się w to, co zostało ochrzczone mianem „współczesnego renesansu” win włoskich.

Po Vernaccia di San Gimignano, które w 1966r. jako pierwsze uzyskało prawo do posługiwania się apelacją DOC, na liście wciąż przybywa win, które dziś pochodzą z blisko 300 geograficznie określonych obszarów, gdzie obowiązuje kontrola autentyczności pochodzenia. (Bardziej szczegółowe informacje na temat apelacji Denominazione di Origine Controllata znajdują się w częściach Apelacje oraz Zasady oznaczania jakości & Etykiety win).

Wina oznaczane jako DOC i DOCG stanowią niecałe 20 % ogólnej produkcji. Oprócz nich istnieje też coraz więcej win, które posługują się niedawno wprowadzoną apelacją Indicazione Geografica Tipica (IGT). Wśród tych ostatnich znalazły się zarówno te, które znane i podziwiane są wyłącznie lokalnie, ale i takie, które zyskały międzynarodową sławę.

Pomimo że ubiegły wiek przyniósł znaczący spadek liczby uprawianych odmian, Włochy i tak mogą poszczycić się światowym rekordem w tej dziedzinie, jeśli policzyć zarówno odmiany autochtoniczne, jak i tak zwane międzynarodowe.

Liczba oficjalnie zatwierdzonych szczepów Vitis Vinifera osiąga kilkaset, a niektórzy spośród niezliczonych indywidualnych hodowców uprawiają szczepy nienależące wręcz do gatunku winorośli właściwej, a także odmiany hybrydowe.

Ten majątek w postaci różnorodności szczepów sprawia, że Włosi produkują więcej oryginalnych i niespotykanych nigdzie indziej gatunków wina. Uznanie zdobyły przede wszystkim szlachetne trunki czerwone, wymagające dłuższego leżakowania. Coraz popularniejsze jednak są też te gatunki rosso, które nie wymagają tak długiego dojrzewania, jak choćby vini novelli, gotowe do spożycia po kilku miesiącach od winobrania.

Włochy to także potężny producent wina białego, od bardzo lekkiego i owocowego po gatunki starzone w dębowych beczkach, charakteryzujące się niezwykłą strukturą i głębią. Niektórym z regionów sławę przynoszą wina z bąbelkami, a więc lekko gazowane frizzante oraz zdecydowanie musujące spumante, które produkowane są metodą charmat, czyli wtórnej fermentacji w zbiornikach, lub  klasyczną metodą tradizionale.

Przesądzanie o prymacie włoskich win byłoby pewnie przesadą, jednak uprawnione wydaje się stwierdzenie, ze bardzo wiele z nich niczym nie ustępuje światowej elicie. Największym optymizmem napawa natomiast fakt, że najlepsza włoska produkcja wciąż się rozwija i podnosi poziom. Włosi coraz usilniej starają się zaspakajać rosnący apetyt na wina o znakomitej jakości i charakterze, na każdym poziomie cenowym.